Prekretnica u Siriji: Hapšenje za masakr otvara pitanje ratnih zločina

Stručnjaci, međutim, upozoravaju: bez rasvjetljavanja komandnog lanca, to ostaje samo simboličan korak.

Gotovo godinu i po dana skrivao se u ilegali – ali sada je uhapšen. Prošlog petka sirijske službe privele su u blizini grada Hame Amžada Jusufa, bivšeg nižeg oficira sirijske vojne obavještajne službe. Objavili su i njegovu fotografiju u prugastoj zatvorskoj odjeći.

Hapšenje Jusufa smatra se jednim od do sada najznačajnijih koraka u pravosudnoj obradi zločina iz građanskog rata u Siriji. Jusuf se tereti da je imao ključnu ulogu u masakru u damaskoj četvrti Tadamon, u kojem je 16. aprila 2013. godine ubijeno oko 300 civila. Video-snimak objavljen 2022. prikazuje kako Jusuf dovodi zarobljenike s povezima preko očiju do jame, pušta ih da u nju padnu, a zatim ih strelja. Tijela žrtava potom su spaljena.

„Rijetko se dešava da je perspektiva počinioca tako jasno zabilježena“, kaže Bente Šeler iz Fondacije Hajnrih Bel u razgovoru za DW. Snimci nisu samo razotkrili brutalnost Asadovog režima, već i samorazumljivost s kojom se ta brutalnost sprovodila. „Oni sebe doživljavaju kao one koji to mogu da čine, jer im je to dozvoljeno.“ To objašnjava zašto taj masakr i danas duboko opterećuje mnoge Sirijce.

Jedan od prvih i jedan od najvećih pokolja

Nakon hapšenja, Jusuf je, prema navodima portala The Syrian Observer, priznao da je učestvovao u ubistvu oko 40 ljudi. Istovremeno je tvrdio da mu niko nije izdao direktno naređenje za likvidacije. U to se, međutim, sumnja: brojni pokazatelji ukazuju na to da su takvi zločini bili dio ustaljenog načina djelovanja ozloglašene vojne obavještajne službe. Masakr se stoga čini manje kao individualni čin, a više kao dio organizovanog sistema nasilja.

„Masakr u Tadamonu bio je jedan od prvih i jedan od najvećih pokolja za koje je Asadov režim odgovoran tokom rata“, kaže politikolog Andre Bank iz hamburškog Instituta za globalne i regionalne studije (GIGA). On ističe da to pokazuje koliko je sukob od samog početka bio brutalan i koliko je brzo dosegao nivo masovnih zločina.

Masakr je do danas ostao simbol brutalnosti Asadovog režima. „Radilo se i o propagandi. Režim je želio da pokaže da ima potpunu moć“, kaže Bank. Pokolj je trebalo da posluži i kao sredstvo zastrašivanja — prema opozicionim područjima, ali i prema sopstvenom stanovništvu. Kamera je bila sastavni dio samog nasilja.

Istoričar Ugur Umit Ungor, koji istražuje na Univerzitetu u Amsterdamu, imao je ključnu ulogu u rasvjetljavanju tog zločina i njegovom stavljanju u širi kontekst djelovanja režima. Zajedno sa sirijskom naučnicom Ansar Šahud, uspio je da na osnovu video-snimaka identifikuje počinioce i da s nekima od njih tokom godina uspostavi kontakt.

Ubistva kao svakodnevica režima

Prema Ungoru, snimak nije samo dokaz, već ključ za razumijevanje sistema. Počinioci djeluju smireno, s jasno podijeljenim zadacima, gotovo rutinski. Ungor govori o nasilju kao inscenaciji: pogubljenja i njihova dokumentacija bili su međusobno isprepleteni. Istovremeno, arhive takvih režima često su manjkave — ključna naređenja se nerijetko ne bilježe pismeno, a odgovornost se svjesno raspršuje.

Sličnog su stava i u organizaciji Sirijska mreža za ljudska prava. Oni polaze od pretpostavke da je masakr u Tadamonu imao znatno veći broj žrtava nego što je vidljivo na snimku – moguće više od 450. Taj slučaj, dodaju, nije izolovan zločin, već izraz šireg aparata nasilja. Jedno hapšenje može biti tek početak.

Slučaj ujedno ukazuje i na strukturni problem suočavanja s prošlošću. Čak i tamo gdje postoji obilje dokaza – video-snimci, priznanja, svjedočenja – pravna obrada ostaje složena. Individualna krivica često se lakše utvrđuje nego institucionalna odgovornost. Upravo na tom nivou odlučuje se da li će krivično gonjenje prerasti u stvarno suočavanje s prošlošću.

Dokle će istrage ići?

Uprkos svemu, hapšenje se ocjenjuje kao jasna poruka. Ono pokazuje da se bar pojedini počinioci, za koje postoje nedvosmisleni dokazi, mogu privesti pravdi. Međutim, dokle će taj proces dosezati, ostaje neizvjesno. „Riječ je o postavljanju simbolično izuzetno važnog presedana“, kaže Bank. Istovremeno, krivično gonjenje do sada je bilo veoma selektivno.

Treba dodati da su sirijske vlasti paralelno pokrenule i prve postupke protiv drugih predstavnika starog bezbjednosnog aparata. Posmatrači to tumače kao pokušaj uspostavljanja određenog institucionalnog kontinuiteta pravosuđa, iako ostaje pitanje u kojoj mjeri ti procesi mogu biti nezavisni i dugoročno održivi.

I Šeler upozorava na ambivalentnost takvog razvoja. „Mnogi ljudi žele pravdu i u ove procese polažu velike nade.“ Ali hapšenje može stvoriti i prevelika očekivanja. „Jer, na kraju, ovaj masakr je samo jedan od mnogih.“ Presudno je, smatra ona, da se suočavanje s prošlošću postavi znatno šire.

Za sada, sirijska tranziciona pravda obuhvata isključivo zločine bivšeg režima. Drugi akteri nasilja uglavnom ostaju van fokusa. Zbog toga se Šeler zalaže za sveobuhvatniji pristup, u čijem je središtu perspektiva žrtava — bez obzira na to ko su bili počinioci.

Pravda, a ne osveta

Dodatnu neizvjesnost stvara i sastav novih bezbjednosnih struktura. Mnogi njihovi pripadnici potiču iz bivših milicija ili naoružanih grupa i tek su tokom tranzicije integrisani u državne institucije. To otežava profesionalizaciju i otvara pitanja o kredibilitetu pravosuđa, koje djelom čine isti akteri koji su ranije bili dio sukoba.

Za mnoge Sirijce Tadamon je i danas otvorena rana. „U Siriji ima ljudi koji žele pravdu, a ne osvetu“, kaže Šeler. Uprkos godinama nasilja, društvo nije u potpunosti potonulo u brutalnost.

Istovremeno, lokalne inicijative, oblici sjećanja i projekti civilnog društva pokazuju da želja za rasvjetljavanjem istine i očuvanjem sjećanja i dalje postoji. Ti pristupi mogli bi dugoročno igrati važnu ulogu, naročito tamo gdje državne institucije dosegnu svoje granice.

Slučaj Amžada Jusufa tako otvara šira pitanja s kojima se Sirija suočava: da li je dovoljno izvesti pojedine počinioce pred sud ili je potrebna dublja rasprava o strukturama nasilja? Hapšenje je početak. Da li će prerasti u nešto više od simboličnog čina, pokazaće tek predstojeći postupci.

(Vijesti.ba / DW)